İlk günden beşinci sayımızı çıkardığımız bugünlere kadar bizleri yalnız bırakmayan, destek veren kıymetli okuyucularımızı en kalbi hürmetlerimiz ile selamlıyoruz. Dergilerin asıl söz sahipleri okuyucuları, gönül verenleri ve takipçileridir. Onların verdikleri omuz olmadan dergilerin yayın hayatına devam edebilmesi mümkün değildir. Burada sadece maddi kaygılardan söz etmiyoruz. Her dergi aynı zamanda bir derdin sözcüsü olduğundan -doğal olarak- karşılık görmek isterler.

Çelebi, kıymetli okuyucularının sayesinde, bu karşılıktan mahrum kalmadı. Münevver olarak Türk düşünce hayatında değeri anlaşılamayan Dündar Taşer Beğ’i dosya konusu olarak işlediğimiz dördüncü sayımıza büyük teveccüh göstererek karşılık verdiler. Bahse konu sayımız kısa sürede tükendi ve Dündar Taşer Beğ’e ilgi artmaya başladı. Gösterilen bu teveccüh, bizleri mutlu etmesinin yanı sıra, rehavete kapılmadan ilkelerimizde ısrarlı olmamız ile dergimizin sonraki sayılarına daha fazla emek vermemiz için teşvik edici bir mahiyet taşıdı. Bu şevk ile elinizde bulunan Türk Devlet Geleneği dosya konusu üzerine eğildik.

Bir önceki Türkmen Ağası: Dündar Taşer dosya konulu sayımızda şu minvalde bir cümle kullanmıştık: “[Dündar Taşer] ...tarihini derin bir şekilde tahlil ederek kuvvetli bir senteze ulaşmış ve nihayetinde devlet ve millet kavramında erimiş yani fenâ fi’d-devle ve’l-mille olmuştur.” Böylece Taşer’in düşünce dünyasında ve inancında devletin yerini bahse konu sayımızda açık bir şekilde -tekrardan- ortaya koymuştuk. Buradan hareketle, Türk milletinin temel meselelerini dosya konu- su olarak belirlediğimizden ve bütünlük sağlaması açısından Türk Devlet Geleneği doğmuş oldu.

Türklerde devlet anlayışını duayen tarihçimiz Bahaeddin Ögel, “Türklerin devlet anlayışı köklerini daha çok aile ile aileden daha büyük olan boy ve köy düzenlerinden alan bir anlayıştan geliyordu. Bundan dolayı da gelişiyor, fakat tarih boyunca büyük değişikliklere uğramıyordu.” şeklinde isabetli tespitiyle sistematize etmekteydi. Gerçekten de Türklerin yaşayışında ve düşünüşünde devlet kavramı toplumun en küçük birimi olan ailede güçlü olarak bulunmaktaydı. Ailedeki güçlü devlet anlayışı Türklerin teşkilatçı özellikleriyle birleşerek devletleşmeyi hızlandırmaktaydı. Devlet sistemi konusunda çekirdekten tecrübeli hale gelen Türkler, bu sayede erken tarihlerde milletleşmeyi başarabilmişlerdir. Türk tarihine baktığımızda bu durum açık bir şekilde kendini göstermektedir.

Türkler kaderlerini devletleri ile bir görmüşlerdir. Devleti töre zemininde yükselterek sağlam bir temele dayandırmışlardır. Diğer yandan tarihe üstünkörü bir şekilde bakıldığında bile Türklerin birbirinden farklı kültürlere ev sahipliği yapan coğrafyalarda devlet kurdukları görülür. Fazla örneği olmayan bu durum nasıl açıklanabilir? Hangi saikler Türklerin çeşitli coğrafyalarda devlet kurabilmesini sağlamıştır? Türklerde devlet anlayışının kökenini nerelerde aramalıyız? Farklı coğrafyalarda kurdukları devletlerde Türkler devamlılığı nasıl sağlamıştır? Devleti hangi temeller üzerine kurmuşlardır? Türk insanının bilincinde devlet tasavvuru ne şekildedir?

İşte Türk Devlet Geleneği dosya konumuzda bu sorulara cevaplar aradık. Ülke olarak birçok tehdide maruz kaldığımız bugünlerde güçlü devlet geleneğimizi yeniden hatırlatmak istedik. Aynı zamanda konu üzerine yapılan çalışmalarda eksik gördüğümüz yanları belirterek -önemi nispetinde- üzerine eğilmek gerektiğini vurgulamaya çalıştık. Konunun uzmanı olan, ilgi duyan kıymetli araştırmacılar, hamasi tavırdan sakınarak, belirlenen başlıkları dâhilinde çalışmalarını teveccüh göstererek hazırladılar. Bu sayımızda, Prof. Dr. Abdulkadir İlgen, Türk Devlet Geleneği’ni tarihi süreçte genel bir bakış ile inceledi. Prof. Dr. H. Ömer Özden, Türk Devlet Felsefesi’nin hangi kavramlara ve temellere dayandığını tespit etti. Prof. Dr. Bahaeddin Yediyıldız, Türk Tarihine ya da Kültürüne Yerelden Evrensele Yönelik Genel Bir Bakış ile nasıl bakılması gerektiğini açıklayıcı bir şekilde gösterdi. Prof. Dr. Ali Akar, Türk tarihinin bilge vezirlerinden Tonyukuk’un Yazıtı ve Türk Kültür Tarihindeki Yeri’ni ve önemini belirtti. Prof. Dr. Erkan Göksu, Selçuklular Dönemi Türk Devlet Geleneği ve Nizamülmülk’te Türklerin İslâm’ı kabulünün ardından devletteki tezahürünü Selçukluklar ve bilge veziri Nizamülmülk üzerinden tetkik etti. Prof. Dr. Mehmet Öz, Klasik Dönem Osmanlı Siyasetnamelerinde Devlet ve Yönetim’in nasıl ele alındığını örnekleriyle inceledi. Prof. Dr. Haldun Eroğlu, Osmanlı Monarşisinin Oluşumu ve Muhalefet ilişkisini ele aldı. Prof. Dr. Nahide Şimşir, Osmanlılarda Verâset Anlayışı’nın Osmanlı Devleti düzenindeki yerini irdeledi. Prof. Dr. İsmet Türkmen, Ana Hatlarıyla Türk Devlet Geleneğinde Liderlik ve Mustafa Kemal Atatürk başlıklı yazısında Türk devlet geleneğinde liderliğin konumunu Mustafa Kemal Atatürk örneğinde ele aldı. Prof. Dr. Nusret Çam, dünden bugüne Türk devletlerinde dinin konumunu inceleyen Günümüzde Tarikatlar ve Cemaatler Ne İşe Yararlar? başlıklı yazısı ile katkı sundu. Dr. Yaşar Kalafat Halk Kültüründe/Nazarında Türk Devlet Geleneği -Halk İnançları Kültüründe Töre- başlıklı yazısında Türk milletinin zihnindeki ve gündelik hayatındaki devlet anlayışını; Doç. Dr. Hayrettin İhsan Erkoç, Türk, Uygur, Kırgız ve Hazar Kağanlıkları’nda Kağan ile Han Unvanları’nın mahiyetini; Doç. Dr. Hüseyin Yıldız, Türk Bengü Taşlarına Göre “Kağan” Üzerine Notlar’da kağan kelimesinin hangi manalarda kullanıldığını; Doç. Dr. Ergenekon Savrun, Kıbrıs Türk’ün Öz Yurdudur (Kıbrıs’ta Osmanlı Türk Varlığı) başlıklı yazısında Osmanlı’nın aktarımı ile Türk devlet geleneğinin Kıbrıs’taki izlerini; Doç. Dr. Nasrullah Uzman, Türk Devlet Geleneği Açısından Cumhurbaşkanlığı Forsu ve Simgesel Anlamları’nı; Dr. Öğr. Üyesi Zebiniso Kamalova, Hokand Hanlığı’nda Geleneksel Devlet Anlayışı’nı; Dr. Öğr. Üyesi Zekeriya Türkmen, Osmanlı Devleti’nde Ordu-Siyaset İlişkilerine Meşrutiyet Dönemi Penceresinden Bakmak başlıklı detaylı yazısında Türk ordusunun Meşrutiyet döneminde siyaset ile ilişkisinin mahiyetini; Hasan Atik, Kut ve Töre, Devlet ve Akıl ilişkisini; Mustafa Yiğit, Türk Devlet Geleneğinde Meşruiyet, Adalet ve Merkeziyetçilik Anlayışı’nı; Aybüke Güzay, Hunlar, Göktürkler ve Uygurlar’da Hediyeleşme Geleneği’ni; Abbas Emre Yüncüoğlu, Osmanlı Devleti’nin Anayasallaşma Sürecinde Türk Devlet Geleneğinin İzleri’ni; İsmail Yıldız, Devlet, İdeoloji ve Eğitim arasında nasıl bir ilişkinin var olması gerek- tiğini; Özge Aydın, Türk Devlet Geleneğinde Kadınların Yeri ve Konumu’nu; Ozan Eren Üçgül, Türk-Moğol İmparatorluğu’nda Uygur Etkisi’ni ve Denizcan Dede, “Hangi Türk Devlet Geleneği” başlıklı yazısı ile farklı coğrafyaların Türk devlet geleneği üzerindeki etkisini ele alan yazıları ile katkı sağlamışlardır. Katkılarından dolayı tüm yazarlarımıza teşekkür ederiz.

Son olarak günümüze ilişkin birkaç söz söylemek istiyorum: İnsan hayatında en zor meslek dürüstlüktür. Dürüstlük zordur. İlkeli olmayı, doğrudan yana durmayı, özü sözü bir olmayı, her rüzgârda savrulmamayı gerektirir. Böyle olsa da, günümüzde bu özellikleri taşıyan insanlar eşine az rastlanır hale gelmiştir. Bu sebeple de öncelikle birey olarak kendimizi şekillendirmeliyiz. Toplumlar çürümüşlüklerinden ancak bu şekilde kurtulurlar. Bugün Türk toplumu olarak hâl-i pür-melâlimiz budur. Bir an önce halimize bakarak sorunları tespit etmeli ve bize yakışan hâle gelmemiz gerekmektedir. Yani gözlerimiz devamlı surette başkalarında değil aynada olmalıdır.

Faydalı olması umuduyla...

Ali GEZGİNCİ
Çelebi Dergisi İmtiyaz Sahibi